Hình họa là gì? Người mới học vẽ nên bắt đầu từ đâu?
Khi mới học vẽ, nhiều người thường tìm một bức ảnh mình thích rồi cố gắng vẽ lại cho giống. Cách này tạo hứng thú khá nhanh, nhưng càng gặp những đối tượng phức tạp như chân dung, tượng hay cơ thể người, người học càng dễ rơi vào tình trạng nhìn thấy mẫu nhưng không biết vì sao bài vẽ của mình vẫn sai.
Mắt có thể khá giống, mũi cũng đúng hình, nhưng cả khuôn mặt lại lệch. Một chiếc bình được vẽ đủ chi tiết nhưng vẫn có cảm giác méo. Đây thường không phải vấn đề của đôi tay mà nằm ở cách quan sát và hiểu cấu trúc.
Đó là lý do hình họa được xem là một trong những nền tảng quan trọng của việc học mỹ thuật.
Vậy hình họa là gì, học hình họa để làm gì và người mới nên bắt đầu từ đâu để không mất quá nhiều thời gian vào những cách luyện tập thiếu hiệu quả?
Hình họa là gì?
Trong mỹ thuật, hình họa có thể hiểu là quá trình quan sát, nghiên cứu và thể hiện đối tượng lên mặt phẳng thông qua đường nét, tỷ lệ, cấu trúc, hình khối, sáng tối và không gian.
Người học không chỉ nhìn vật mẫu rồi chép lại đường viền bên ngoài. Quan trọng hơn, họ phải hiểu vật thể được tạo thành như thế nào, các bộ phận liên hệ với nhau ra sao và ánh sáng làm thay đổi hình khối như thế nào.
Ví dụ, khi vẽ một quả táo, nếu chỉ nhìn đường bao, bạn có thể tạo ra một hình gần giống quả táo. Nhưng để nó thực sự có cảm giác tròn, có trọng lượng và nằm trong không gian, người vẽ cần nhận biết vùng sáng, vùng tối, phần chuyển sắc, bóng đổ và vị trí tiếp xúc với mặt bàn.
Đó chính là tư duy hình họa.
Một bài hình họa tốt vì thế không nhất thiết phải giống một bức ảnh chụp. Điều quan trọng là bài vẽ phải cho thấy người vẽ hiểu được hình thể, tỷ lệ và cấu trúc của đối tượng.
Học hình họa để làm gì?
Hình họa không chỉ dành cho những người muốn trở thành họa sĩ. Đây còn là nền tảng hữu ích đối với người học thiết kế, minh họa, kiến trúc, truyện tranh, concept art hay luyện thi vào các trường mỹ thuật.
Giá trị lớn nhất của việc học hình họa nằm ở khả năng rèn luyện cách quan sát.
Người chưa học thường nhìn một chiếc cốc và đơn giản nghĩ rằng đó là một chiếc cốc. Người đã có nền tảng hình họa sẽ bắt đầu chú ý đến tỷ lệ chiều cao và chiều rộng, độ mở của miệng cốc, trục của thân, vị trí quai và cách ánh sáng đi qua bề mặt.
Đối tượng không thay đổi, nhưng cách nhìn đã khác.
1. Hình họa giúp hiểu cấu trúc thay vì chép đường viền
Một trong những thói quen phổ biến của người mới là nhìn thấy cạnh ngoài của vật ở đâu thì vẽ theo đó.
Cách này có thể dùng với những mẫu đơn giản, nhưng nhanh chóng bộc lộ hạn chế khi vẽ chân dung hoặc hình người.
Người có nền tảng hình họa thường cố gắng hình dung đối tượng dưới dạng những khối ba chiều. Đầu người có thể được phân tích thành một khối lớn với nhiều mặt. Cánh tay có thể được hình dung gần với khối trụ. Lồng ngực và khung chậu là hai khối có hướng khác nhau.
Khi hiểu được cấu trúc bên trong, người vẽ không còn phụ thuộc hoàn toàn vào đường viền nhìn thấy trước mắt.
2. Hình họa giúp hiểu sáng tối và hình khối
Ánh sáng là yếu tố quan trọng tạo nên cảm giác về khối.
Một vật thể có thể không có màu sắc nhưng chúng ta vẫn nhận ra nó tròn, vuông hay có chiều sâu nhờ sự thay đổi giữa vùng sáng và vùng tối.
Tuy nhiên, học sáng tối không có nghĩa là cố gắng tô chì thật mịn.
Nếu hình dựng sai, việc đánh bóng càng kỹ càng khiến bài khó sửa. Vì vậy, trong quá trình học hình họa, tỷ lệ và cấu trúc luôn cần được giải quyết trước khi đi sâu vào sắc độ.
Hình họa khác ký họa và phác thảo như thế nào?
Hình họa, ký họa và phác thảo đều sử dụng đường nét để ghi lại hình ảnh, nhưng mục đích học tập có phần khác nhau.
Hình họa thiên về nghiên cứu kỹ đối tượng. Người vẽ có nhiều thời gian để quan sát tỷ lệ, cấu trúc, hình khối và ánh sáng. Một bài có thể kéo dài vài giờ hoặc nhiều buổi tùy độ phức tạp.
Ký họa thường nhanh hơn. Người vẽ cần nắm bắt đặc điểm chính, dáng, chuyển động hoặc nhịp điệu của đối tượng trong thời gian ngắn. Ví dụ, khi ký họa một người đang đi bộ, bạn không thể ngồi hàng giờ để vẽ từng chi tiết mà phải nhanh chóng nhận ra trục cơ thể và hướng chuyển động.
Phác thảo lại thường gắn với quá trình tìm ý tưởng. Người vẽ dùng những nét nhanh để thử bố cục, tư thế, hình mảng hoặc phương án trước khi thực hiện tác phẩm hoàn chỉnh.
Ba hình thức này có thể hỗ trợ nhau. Hình họa giúp nghiên cứu sâu, trong khi ký họa và phác thảo giúp người học trở nên linh hoạt hơn trong quan sát và thể hiện.
Người mới học hình họa thường mắc lỗi gì?
Hiểu hình họa là gì mới chỉ là bước đầu. Khi thực hành, người mới thường gặp một số lỗi khá giống nhau.
Một trong những lỗi phổ biến nhất là đi vào chi tiết quá sớm.
Khi vẽ chân dung, có người dành rất nhiều thời gian để vẽ mắt thật đẹp rồi mới phát hiện toàn bộ khuôn mặt đã bị lệch. Khi vẽ tĩnh vật, người học có thể chăm chút miệng bình nhưng lại chưa xác định đúng chiều cao và chiều rộng của cả vật.
Trong hình họa, cái lớn cần được giải quyết trước cái nhỏ.
Một lỗi khác là chỉ nhìn từng bộ phận riêng biệt mà không kiểm tra tương quan tổng thể. Tỷ lệ không nên được nhìn một cách độc lập. Chiều rộng phải so với chiều cao, mắt phải được đặt trong quan hệ với cả khuôn mặt, vật phía trước phải được so sánh với vật phía sau.
Người mới cũng thường dùng bút quá đậm ngay từ khi dựng hình. Điều này khiến việc sửa sai trở nên khó khăn hơn. Nét dựng ban đầu nên nhẹ, chủ động và đủ linh hoạt để thay đổi khi phát hiện tỷ lệ chưa đúng.
Người mới bắt đầu nên học hình họa từ đâu?
Một lộ trình học hình họa hợp lý nên đi từ đơn giản đến phức tạp. Không nhất thiết phải học quá chậm, nhưng cũng không nên bỏ qua những kiến thức cơ bản để lập tức lao vào chân dung hoặc hình người.
1. Học cách quan sát và đo tỷ lệ
Trước khi luyện những kỹ thuật phức tạp, người mới nên tập quan sát.
Khi nhìn một vật, hãy thử xác định chiều cao, chiều rộng, hướng chính và vị trí của các bộ phận lớn. Thay vì vội vàng vẽ ngay, hãy tập thói quen so sánh.
Vật này cao gấp bao nhiêu lần chiều rộng? Điểm rộng nhất nằm ở đâu? Trục của vật có thẳng hay nghiêng?
Khả năng đo và so sánh tỷ lệ sẽ giúp người học tránh rất nhiều lỗi trước khi chúng trở nên khó sửa.
2. Làm quen với nét và cách sử dụng bút chì
Người học không cần mất quá nhiều thời gian chỉ để luyện đường thẳng, nhưng nên biết cách điều khiển nét.
Nét dựng nên nhẹ, rõ hướng và hạn chế việc dùng quá nhiều đường ngắn chắp nối vào nhau. Khi vẽ những đường dài, nên sử dụng chuyển động của cả bàn tay hoặc cánh tay thay vì chỉ điều khiển bằng cổ tay.
Việc kiểm soát được lực bút cũng rất quan trọng bởi cùng một cây chì có thể tạo ra nhiều mức độ đậm nhạt khác nhau.
3. Bắt đầu từ những khối cơ bản
Khối hộp, khối cầu, khối trụ và khối nón là những bài học rất có giá trị đối với người mới.
Khối hộp giúp hiểu mặt phẳng và phối cảnh. Khối cầu giúp quan sát sự chuyển đổi giữa sáng và tối trên bề mặt cong. Khối trụ giúp làm quen với cấu trúc của những vật có bề mặt tròn.
Đây không phải những bài tập đơn giản chỉ để “luyện tay”. Chúng giúp người học hình thành tư duy phân tích vật thể thành những cấu trúc dễ hiểu hơn.
Sau này khi vẽ đầu người, cánh tay hay cơ thể, khả năng nhận biết các dạng khối cơ bản bên trong đối tượng sẽ giúp việc dựng hình dễ dàng hơn rất nhiều.
4. Chuyển sang tĩnh vật
Khi đã quen với khối cơ bản, người học có thể chuyển sang những đồ vật quen thuộc như chai, lọ, cốc, hộp hoặc hoa quả.
Không nên bắt đầu bằng một nhóm mẫu có quá nhiều vật. Hai hoặc ba đối tượng có hình dáng khác nhau đã đủ để luyện cách sắp xếp bố cục, so sánh tỷ lệ và quan sát không gian trước sau.
Ở giai đoạn này, hãy dành thời gian dựng hình cho đúng trước khi đánh bóng.
Một bài dựng hình tốt nhưng chưa hoàn thiện sắc độ vẫn có giá trị hơn một bài được tô chì rất đẹp nhưng sai tỷ lệ.
5. Học tượng và chân dung sau khi đã có nền tảng
Đầu tượng thạch cao thường được sử dụng trong quá trình học hình họa vì màu sắc tương đối đồng nhất, giúp người học tập trung vào cấu trúc và ánh sáng.
Khi vẽ tượng, người học bắt đầu phải quan sát trục đầu, hướng mặt, tỷ lệ giữa mắt, mũi, miệng và cấu trúc lớn của khuôn mặt.
Sau khi đã tương đối vững với tượng, có thể chuyển sang chân dung người thật.
Người thật phức tạp hơn bởi màu da, tóc, mắt và các chất liệu khác nhau dễ làm người mới bị phân tán. Khi đó, điều quan trọng vẫn là giữ được cấu trúc chính trước khi diễn tả chi tiết.
6. Hình người nên học từ dáng và khối lớn
Cơ thể người là một trong những đối tượng khó nhất trong hình họa.
Người mới không nên bắt đầu bằng việc cố vẽ từng cơ bắp hay học thuộc quá nhiều chi tiết giải phẫu.
Trước hết cần nhìn dáng lớn: cơ thể đang nghiêng như thế nào, trọng lượng dồn vào đâu, vai và hông có hướng ra sao, lồng ngực và khung chậu liên hệ với nhau thế nào.
Khi tổng thể đã đúng, người học mới tiếp tục nghiên cứu cấu trúc chi tiết hơn.
Có cần học giải phẫu khi học hình họa không?
Nếu mục tiêu là vẽ chân dung hoặc hình người, kiến thức giải phẫu tạo hình rất hữu ích. Tuy nhiên, người mới không cần học thuộc toàn bộ hệ cơ và xương trước khi bắt đầu vẽ.
Giải phẫu nên được dùng để giải thích những gì mắt đang quan sát. Khi hiểu vị trí của xương gò má, bạn sẽ dễ nhận ra vì sao khuôn mặt có những vùng sáng tối nhất định. Khi hiểu cấu trúc khớp vai, bạn cũng dễ lý giải vì sao cánh tay tạo ra những đường chuyển khác nhau ở từng tư thế.
Khi đã hiểu hình họa là gì và mục đích của việc học hình họa, bạn sẽ thấy giải phẫu chỉ là một phần hỗ trợ cho quá trình quan sát và phân tích hình thể. Kiến thức giải phẫu giúp người vẽ hiểu cấu trúc bên dưới, nhưng không thể thay thế việc quan sát mẫu thật.
Học hình họa có cần năng khiếu không?
Năng khiếu có thể giúp một số người cảm nhận hình và tỷ lệ nhanh hơn ở giai đoạn đầu, nhưng phần lớn kỹ năng trong hình họa đều có thể rèn luyện.
Khả năng quan sát có thể luyện. Đo tỷ lệ có thể luyện. Nhìn cấu trúc, hình khối và sáng tối cũng có thể luyện thông qua quá trình thực hành đều đặn.
Điều khiến nhiều người tiến bộ chậm thường không phải vì thiếu năng khiếu, mà vì luyện tập chưa đúng vấn đề. Nếu một người liên tục vẽ chân dung nhưng không biết cách kiểm tra tỷ lệ, họ có thể lặp lại cùng một lỗi trong rất nhiều bài.
Mỗi bài học nên có một mục tiêu rõ ràng. Có bài tập trung vào dựng hình, có bài rèn cấu trúc, có bài chú trọng sáng tối. Khi biết mình đang luyện điều gì, người học sẽ dễ nhận ra lỗi và tiến bộ rõ ràng hơn.
Nên học hình họa qua ảnh hay mẫu thật?
Ảnh tham khảo rất thuận tiện, đặc biệt với người tự học. Mẫu không di chuyển, ánh sáng ổn định và người học có thể luyện tập bất cứ lúc nào.
Tuy nhiên, nếu có điều kiện, nên kết hợp với việc vẽ trực tiếp từ mẫu thật.
Ảnh đã chuyển một không gian ba chiều thành mặt phẳng hai chiều. Khi quan sát vật thật, người học phải tự cảm nhận chiều sâu, khoảng cách, tỷ lệ và thể tích của đối tượng. Đây là trải nghiệm rất quan trọng để hình thành tư duy không gian và khả năng quan sát hình khối.
Vì vậy, ảnh là nguồn học hữu ích nhưng không nên trở thành nguồn duy nhất nếu muốn xây dựng nền tảng hình họa vững chắc.
Học hình họa bao lâu thì tiến bộ?
Không có một mốc thời gian chính xác áp dụng cho tất cả mọi người.
Người học đều đặn hai hoặc ba buổi mỗi tuần, biết quan sát lỗi và sửa đúng vấn đề có thể tiến bộ nhanh hơn người vẽ mỗi ngày nhưng chỉ lặp lại những gì mình đã biết.
Ở giai đoạn đầu, sự tiến bộ đôi khi không thể hiện bằng một bức tranh thật đẹp. Có thể bạn bắt đầu nhận ra hình bị lệch sớm hơn, biết dừng lại để sửa tỷ lệ thay vì tiếp tục đánh bóng, hoặc nhìn một vật và xác định được trục, tỷ lệ và khối lớn nhanh hơn trước.
Những thay đổi đó cho thấy khả năng quan sát đang phát triển và nền tảng hình họa dần trở nên vững hơn.
Một bài hình họa tốt cần có gì?
Một bài hình họa tốt trước hết cần có bố cục hợp lý, tỷ lệ thuyết phục và cấu trúc rõ ràng. Sau đó mới đến khả năng diễn tả hình khối, sáng tối, không gian và mức độ hoàn thiện.
Không nên đánh giá bài vẽ chỉ dựa vào việc chì có mịn hay chi tiết có nhiều hay không. Một bài được đánh bóng rất kỹ nhưng sai tỷ lệ vẫn chưa phải là một bài hình họa tốt.
Nếu từ đầu người học hiểu đúng hình họa là gì, việc luyện tập cũng sẽ bớt phụ thuộc vào mục tiêu “vẽ cho thật giống”. Điều quan trọng hơn là hiểu đối tượng, nhìn được cấu trúc và thể hiện được cảm giác về hình thể trong không gian.
Khi nền tảng đã vững, mỗi người sẽ dần hình thành cách thể hiện riêng. Có người thiên về đường nét, có người mạnh về hình khối, có người thích những tương phản sáng tối rõ rệt.
Với người mới, điểm xuất phát phù hợp vẫn là tỷ lệ, nét vẽ và các khối cơ bản. Từ đó có thể chuyển dần sang tĩnh vật, tượng, chân dung và hình người. Khi nền tảng được xây dựng đúng ngay từ đầu, những nội dung phức tạp hơn cũng sẽ trở nên dễ hiểu và chủ động hơn.
