Nên mua bút chì vẽ loại nào? Cách chọn bút chì cho người mới

Con số và ký tự trên đầu bút chì dùng để chỉ độ cứng của ruột chì và độ đậm của nét viết. Bút chì được làm từ hỗn hợp than chì (graphite) và đất sét. Tỷ lệ đất sét càng nhiều thì ruột càng cứng và nét càng nhạt; ngược lại, tỷ lệ than chì càng cao thì ruột càng mềm và nét càng đậm.

Hiện nay có hai hệ thống phân loại phổ biến:

1. Hệ thống chữ và số (Phổ biến nhất – Chuẩn quốc tế)

Hệ thống này sử dụng các chữ cái H, B, F kết hợp với một con số đứng trước:

• H (Hardness – Độ cứng): Bút chì cứng, tạo nét nhạt, ít bị lem, lâu hao. Số trước chữ H càng lớn thì chì càng cứng và nhạt.
• B (Blackness – Độ đậm): Bút chì mềm, tạo nét đen/đậm, mượt mà nhưng dễ lem và nhanh hao. Số trước chữ B càng lớn thì chì càng mềm và đậm.
• F (Fine Point – Nét nhỏ/nhọn): Dòng bút chì cân bằng, giữ được độ nhọn lâu, dùng cho viết lách thông thường hoặc vẽ kỹ thuật.

Phân loại chi tiết từ nhạt đến đậm:

• 9H – 4H (Rất cứng & nhạt): Dùng trong vẽ bản vẽ kỹ thuật, phác thảo kiến trúc, vẽ bản đồ đòi hỏi độ chính xác cao và đường nét mảnh.
• 3H – H (Cứng vừa & Nhạt nhẹ): Phù hợp để phác thảo sơ bộ, ghi chép nhanh hoặc vẽ nét chìm.
• HB & F (Cân bằng): Loại tiêu chuẩn dùng để viết lách hàng ngày, làm bài tập, vẽ phác thảo cơ bản. HB có lượng than chì và đất sét bằng nhau.
• 2B – 3B (Mềm & Đậm): Rất phổ biến trong học tập và mỹ thuật. Loại 2B thường được dùng nhất để tô trắc nghiệm và vẽ phác thảo mỹ thuật.
• 4B – 6B (Rất mềm & Rất đậm): Dùng chủ yếu trong hội họa để đánh bóng, tạo khối, vẽ chân dung và tạo hiệu ứng bóng đổ.
• 7B – 9B (Cực mềm & Đen tuyền): Chuyên dùng cho nghệ thuật chuyên nghiệp, đánh bóng mảng lớn, vẽ tranh than chì.

Nên mua bút chì vẽ loại nào khi mới bắt đầu?

Khi mới học vẽ, nhiều người có xu hướng tìm mua một hộp bút chì thật nhiều loại, từ 2H, H, HB cho đến 8B, 10B hay thậm chí 12B. Nhìn một bộ bút đầy đủ có vẻ chuyên nghiệp, nhưng thực tế người mới chưa cần sử dụng quá nhiều cấp độ chì như vậy.

Nếu đang băn khoăn nên mua bút chì vẽ loại nào, điều quan trọng trước tiên là xác định bút được dùng để làm gì.

Với người mới học vẽ chì cơ bản, một bộ gồm HB, 2B và 4B đã có thể đáp ứng khá nhiều bài tập. HB thích hợp để dựng hình và tạo những nét tương đối nhẹ; 2B linh hoạt trong cả dựng hình lẫn lên sắc độ; 4B giúp tạo vùng tối rõ hơn khi bắt đầu học cách diễn tả khối.

Nếu chủ yếu dùng bút chì để phác hình trước khi tô màu, một cây HB hoặc 2B đôi khi đã đủ. Ngược lại, nếu học hình họa, vẽ tĩnh vật hoặc luyện sắc độ bằng chì, người học sẽ cần thêm những độ chì mềm hơn như 3B, 4B, 5B hoặc 6B.

Vì vậy, chọn bút chì không phải là tìm xem loại nào đắt nhất hay đậm nhất, mà là chọn đúng độ cứng phù hợp với cách vẽ.

HB, 2B, 3B, 4B trên bút chì có nghĩa là gì?

Trên thân hầu hết bút chì graphite đều có những ký hiệu như H, HB, B, 2B, 3B, 4B… Đây không phải tên dòng sản phẩm mà là cách nhà sản xuất thể hiện độ cứng của ruột chì.

Ruột bút chì graphite được tạo nên chủ yếu từ graphite kết hợp với đất sét và một số thành phần khác. Tỷ lệ giữa graphite và đất sét ảnh hưởng trực tiếp đến độ cứng, độ đậm cũng như cảm giác của nét bút trên giấy. Faber-Castell và STAEDTLER đều mô tả rằng lượng đất sét cao hơn tạo ra ruột chì cứng hơn, trong khi chì mềm chứa tỷ lệ graphite cao hơn sẽ cho nét đậm hơn.

H, B và HB nghĩa là gì?

H là viết tắt của Hard, tức chì cứng. Bút dòng H thường tạo nét mảnh, sáng và ít để lại lượng graphite trên giấy.

B thường được hiểu là Black. Đây là nhóm chì mềm hơn, dễ tạo nét đậm và thường được sử dụng nhiều trong vẽ mỹ thuật.

HB nằm ở khu vực trung gian giữa H và B. Nó không quá cứng cũng không quá mềm nên rất phổ biến trong viết, phác thảo và dựng hình.

Ngoài ra còn có ký hiệu F, thường được giải thích là Firm hoặc liên quan tới khả năng giữ đầu chì tương đối nhọn. Tuy nhiên, F ít xuất hiện hơn trong bộ dụng cụ học vẽ thông thường.

Số đứng trước H hoặc B thể hiện điều gì?

Đây là phần người mới rất dễ hiểu ngược.

Với dòng B, số càng lớn thì chì càng mềm và thường càng dễ tạo sắc độ đậm. Ví dụ, 6B mềm và đậm hơn 2B.

Với dòng H, quy luật ngược lại về độ cứng: số càng lớn thì chì càng cứng. Ví dụ, 4H cứng hơn 2H và cho nét sáng hơn.

Có thể hình dung tương đối theo trật tự:

6H → 4H → 2H → H → HB → B → 2B → 4B → 6B → 8B

Đi từ trái sang phải, bút có xu hướng chuyển từ cứng, nhạt sang mềm, đậm.

Tuy nhiên, hệ thống phân loại độ cứng này không được tiêu chuẩn hóa tuyệt đối trên toàn thế giới. Vì vậy, một cây 2B của hãng này có thể cho cảm giác hơi khác 2B của hãng khác. Faber-Castell cũng lưu ý rằng cách phân cấp chính xác còn phụ thuộc vào từng nhà sản xuất.

Từng loại bút chì có tác dụng gì khi vẽ?

Biết 2B đậm hơn HB mới chỉ là bước đầu. Khi vẽ, điều quan trọng hơn là hiểu đặc tính ấy được sử dụng vào công đoạn nào.

Một bức vẽ chì tốt không nhất thiết phải sử dụng thật nhiều loại bút. Người vẽ có kinh nghiệm hoàn toàn có thể tạo ra nhiều sắc độ khác nhau chỉ bằng cách thay đổi lực tay, hướng nét và số lớp chì. Các cấp độ bút khác nhau chủ yếu giúp việc kiểm soát khoảng sắc độ thuận lợi hơn.

Bút chì H và 2H: dựng hình nhẹ và xử lý chi tiết

H và 2H có ruột tương đối cứng nên tạo nét sáng, đầu chì lâu cùn và ít lem.

Trong một số bài hình họa, chúng có thể được sử dụng để dựng những đường ban đầu cần độ chính xác cao. Chì cứng cũng phù hợp với các chi tiết nhỏ hoặc những vùng không muốn graphite bám quá nhiều lên mặt giấy.

Tuy nhiên, người mới học không nên ấn mạnh chì H xuống giấy. Vì ruột chì cứng, nếu dùng lực quá lớn, đầu bút có thể tạo rãnh trên bề mặt giấy. Những vết lõm này rất khó xử lý khi bắt đầu đánh bóng.

Với trẻ nhỏ, chì H cũng không phải lựa chọn bắt buộc trong những buổi học đầu tiên.

HB và B: dựng hình và phác thảo

HB là một trong những loại bút dễ sử dụng nhất. Nét đủ rõ để quan sát nhưng vẫn tương đối dễ tẩy, vì vậy phù hợp với dựng hình, phác thảo nhanh và các bài luyện nét.

B mềm hơn HB một chút và cho nét đậm hơn. Đây là lựa chọn trung gian khá dễ chịu nếu người học cảm thấy HB hơi cứng nhưng chưa muốn chuyển hẳn sang 2B.

Với những bài vẽ mà bút chì chỉ đóng vai trò dựng hình trước khi sử dụng màu, HB thường đã đáp ứng tốt.

2B, 3B và 4B: nhóm bút được sử dụng nhiều khi học vẽ

Nếu phải chọn một cây bút có tính linh hoạt cao cho người học vẽ, 2B thường là lựa chọn rất đáng cân nhắc.

2B đủ mềm để tạo nét tự nhiên, dễ thay đổi độ đậm nhạt theo lực tay nhưng chưa quá mềm đến mức khó kiểm soát. Người học có thể sử dụng nó để dựng hình, luyện nét, đánh bóng và diễn tả nhiều mức sắc độ khác nhau.

3B và 4B mềm hơn, thuận lợi khi cần đẩy những mảng tối hoặc tạo tương phản rõ hơn.

Trong bài vẽ khối cơ bản, tĩnh vật hoặc hình họa, người học có thể dựng hình bằng HB hoặc 2B rồi chuyển dần sang 3B, 4B ở những khu vực tối. Cách làm này giúp hình khối có chiều sâu mà không cần phải ấn bút quá mạnh.

5B, 6B, 8B và các loại chì rất mềm

Từ 5B trở lên, bút bắt đầu cho lượng graphite khá lớn lên mặt giấy. Nét đậm, mềm và thích hợp với những vùng tối sâu, mảng lớn hoặc cách vẽ giàu biểu cảm.

STAEDTLER phân nhóm các độ chì rất mềm như 3B trở lên chủ yếu dành cho vẽ, trong khi các độ như H và 2H thiên nhiều hơn về viết, phác thảo chính xác hoặc bản vẽ kỹ thuật.

Nhưng chì càng mềm không có nghĩa là càng phù hợp với người mới.

6B hoặc 8B rất dễ tạo mảng đen nhanh, đồng thời cũng dễ lem và khiến người học phụ thuộc vào độ đậm của bút thay vì học cách kiểm soát lực tay. Nếu dùng quá sớm, trẻ có thể hình thành thói quen cứ muốn vùng nào tối là đổi ngay sang bút thật mềm.

Trong dạy vẽ, khả năng điều khiển một cây 2B tốt thường có giá trị hơn việc sở hữu rất nhiều cấp độ chì nhưng chưa biết sử dụng.

Mới học vẽ có cần mua cả hộp bút chì 12 hoặc 14 cây không?

Không nhất thiết.

Các bộ bút chì chuyên nghiệp thường có dải độ cứng rất rộng bởi chúng được thiết kế để đáp ứng nhiều kỹ thuật và nhu cầu khác nhau. Chẳng hạn, Faber-Castell Castell 9000 có 16 cấp độ cứng; Tombow MONO 100 có 17 cấp từ 9H đến 6B.

Điều đó không đồng nghĩa với việc người mới phải sở hữu toàn bộ chúng.

Một học viên đang tập dựng khối cầu, khối hộp hay tĩnh vật đơn giản có thể chỉ thường xuyên dùng 2–4 cây. Những bút còn lại có thể nằm trong hộp rất lâu mà gần như không được động đến.

Nếu muốn mua tiết kiệm và thực dụng, có thể bắt đầu với:

Nhu cầu	Bút nên cân nhắc
Phác hình trước khi tô màu	HB hoặc 2B
Người mới học vẽ chì	HB, 2B, 4B
Học dựng hình và sắc độ	H hoặc HB, 2B, 4B, 6B
Vẽ hình họa tương đối chuyên sâu	2H, HB, 2B, 3B, 4B, 6B, 8B
Trẻ mới làm quen với bút chì	HB, B hoặc 2B

Khi kỹ năng phát triển, người học có thể bổ sung những cấp độ còn thiếu dựa trên nhu cầu thực tế. Cách này vừa tiết kiệm vừa giúp hiểu rõ tác dụng của từng cây bút mình đang sử dụng.

Cách chọn mua bút chì vẽ phù hợp

Sau khi đã hiểu các ký hiệu, câu hỏi nên mua bút chì vẽ loại nào trở nên dễ trả lời hơn. Nhưng ngoài HB hay 2B, chất lượng của một cây bút còn phụ thuộc vào ruột chì, thân gỗ, khả năng gọt và cảm giác khi vẽ.

Chọn bút theo bài học thay vì mua càng nhiều càng tốt

Nếu chỉ học ký họa và dựng hình cơ bản, việc mua một hộp từ 6H đến 8B gần như không cần thiết.

Ngược lại, khi học vẽ chì chuyên sâu và thường xuyên phải diễn tả nhiều mức sáng tối, một bộ bút có khoảng độ rộng hơn sẽ giúp thao tác thuận tiện.

Trước khi mua, nên xác định rõ người sử dụng đang học gì. Với trẻ học mỹ thuật sáng tạo, bút chì đôi khi chỉ là công cụ để dựng hình ban đầu trước khi chuyển sang chì màu, sáp, màu nước hoặc những chất liệu khác. Khi ấy một vài cây phù hợp sẽ hữu ích hơn một bộ chì chuyên nghiệp đắt tiền.

Quan tâm đến chất lượng ruột chì và thân gỗ

Một cây bút tốt không chỉ cho nét đẹp mà còn cần gọt dễ, ruột chì tương đối ổn định và ít gãy bất thường.

Với bút chất lượng kém, ruột chì có thể bị gãy ngầm bên trong sau khi rơi. Người dùng gọt đến đâu ruột tiếp tục vỡ đến đó. Trẻ em gặp tình trạng này khá thường xuyên vì bút dễ bị rơi khỏi bàn học.

Một số hãng phát triển cách liên kết ruột chì với thân gỗ nhằm tăng khả năng chống gãy. Ví dụ, dòng Castell 9000 của Faber-Castell sử dụng công nghệ liên kết ruột với phần gỗ bao quanh nhằm tăng độ bền của ruột chì.

Bên cạnh đó, thân gỗ nên được gia công đều để khi gọt không xuất hiện những phần xơ hoặc nứt khiến đầu bút khó tạo hình.

Không nên chỉ thử bút bằng cách ấn thật mạnh

Khi mua bút chì, nhiều người thử độ đậm bằng cách dùng lực rất mạnh rồi nhìn xem cây nào đen nhất.

Cách thử này không phản ánh đúng đặc tính của bút.

Nên thử bằng nhiều mức lực khác nhau, từ nhẹ đến đậm. Một cây chì phù hợp cho vẽ cần cho phép người sử dụng kiểm soát được nhiều sắc độ và có cảm giác tương đối đều trong quá trình di chuyển trên giấy.

Đặc biệt với 2B và 4B, khả năng chuyển từ nét nhẹ sang nét đậm quan trọng hơn việc cây bút có thể tạo một vệt đen đến mức nào.

Không quá phụ thuộc vào con số trên thân bút

Hai cây cùng ghi 2B chưa chắc cho cảm giác giống hoàn toàn nhau.

Do hệ thống độ cứng không phải một tiêu chuẩn tuyệt đối giữa tất cả nhà sản xuất, người đã quen với 2B của một hãng có thể cảm thấy 2B của hãng khác mềm, cứng hoặc đậm hơn đôi chút.

Vì vậy, nếu đã tìm được một dòng bút phù hợp, việc sử dụng tương đối đồng bộ trong cùng một bộ sẽ giúp kiểm soát sắc độ dễ hơn.

Một số hãng bút chì vẽ nổi tiếng trên thế giới

Thương hiệu không quyết định hoàn toàn chất lượng của bài vẽ, nhưng các hãng lâu năm thường có hệ thống cấp độ chì tương đối phong phú và chất lượng ổn định hơn.

Người mới không nhất thiết phải mua dòng cao cấp nhất. Điều đáng quan tâm là chọn được dòng bút đúng nhu cầu và có nguồn gốc rõ ràng.

Faber-Castell

Faber-Castell là một trong những cái tên rất quen thuộc trong dụng cụ viết và mỹ thuật.

Dòng Castell 9000 được giới thiệu từ năm 1905 và hiện có 16 cấp độ cứng khác nhau. Faber-Castell định vị dòng này cho viết, vẽ, sketch và các ứng dụng mỹ thuật cũng như kỹ thuật.

Nếu học vẽ chì, đây là một trong những dòng bút đáng tham khảo vì có nhiều cấp độ để lựa chọn, từ chì cứng đến chì mềm.

Faber-Castell cũng có những dòng dành cho nhu cầu khác. Ví dụ Pitt Graphite Matt tập trung vào khả năng tạo lớp graphite ít phản sáng và có các cấp độ rất mềm như 8B, 10B, 12B và 14B. Những loại này phù hợp hơn với người đã có nhu cầu vẽ graphite chuyên sâu thay vì trẻ mới bắt đầu.

STAEDTLER

STAEDTLER cũng là thương hiệu lâu đời được sử dụng phổ biến trong học tập, kỹ thuật và mỹ thuật.

Hãng hiện có các dòng bút graphite trải từ độ rất cứng đến rất mềm. Theo cách phân loại của STAEDTLER, nhóm 3H–10H phù hợp hơn với các công việc cần chì cứng như bản vẽ kỹ thuật; 2B, B, HB, H và 2H nằm trong nhóm phổ biến cho viết và sketch; còn 3B–12B thuộc nhóm rất mềm dành nhiều cho vẽ.

Với người học mỹ thuật, dòng Mars Lumograph là cái tên khá quen thuộc. Với trẻ em hoặc mục đích học tập thông thường, không nhất thiết phải bắt đầu bằng những bộ chuyên nghiệp có quá nhiều cấp độ.

Tombow

Tombow là thương hiệu Nhật Bản được nhiều người vẽ biết đến qua dòng MONO.

Dòng MONO 100 có tới 17 cấp độ từ 9H đến 6B. Theo Tombow, sản phẩm sử dụng ruột graphite có cấu trúc mật độ cao nhằm tạo nét mượt và đậm, đồng thời MONO 100 đã được giới thiệu từ năm 1967.

Đây là một lựa chọn đáng tham khảo với người thích cảm giác chì mượt và muốn thử các sản phẩm Nhật Bản.

Dù sử dụng Faber-Castell, STAEDTLER, Tombow hay một thương hiệu khác, người học vẫn nên ưu tiên độ chì phù hợp và khả năng kiểm soát bút hơn là chỉ lựa chọn theo tên hãng.

Nên mua bút chì vẽ loại nào cho trẻ em?

Với trẻ em, cách lựa chọn có phần khác so với người lớn học hình họa chuyên sâu.

Trẻ đang trong giai đoạn hình thành khả năng điều khiển bàn tay, cảm nhận lực và phối hợp giữa quan sát với thao tác. Vì vậy, một cây bút quá cứng hoặc quá mềm đều có thể gây khó khăn nếu sử dụng không đúng thời điểm.

Trẻ mới bắt đầu có thể dùng HB, B hoặc 2B

HB dễ kiểm soát và dễ tẩy nên phù hợp để trẻ tập dựng hình.

B hoặc 2B mềm hơn, giúp trẻ tạo nét rõ mà không phải ấn bút quá mạnh. Đặc biệt với những trẻ có thói quen cầm bút nhẹ, 2B thường tạo cảm giác vẽ thoải mái hơn HB.

Không nhất thiết yêu cầu trẻ dùng thật nhiều độ chì ngay từ đầu. Điều cần hình thành trước là khả năng tạo nét dài, nét ngắn, nét cong, thay đổi lực tay và quan sát hình dáng của đối tượng.

Khi bắt đầu học sáng tối có thể bổ sung 4B

Khi trẻ đã biết dựng hình và bắt đầu làm quen với khối, ánh sáng, bóng đổ, có thể bổ sung 4B để tạo những vùng tối rõ hơn.

Lúc này giáo viên cũng cần hướng dẫn trẻ hiểu rằng độ tối không chỉ được tạo ra bằng cách đổi sang bút mềm hơn.

Cùng một cây 2B, trẻ vẫn có thể tạo được nhiều sắc độ nếu biết thay đổi lực tay, đan nét đúng cách và chồng nhiều lớp chì. Đây là kỹ năng quan trọng để trẻ kiểm soát chất liệu thay vì phụ thuộc vào dụng cụ.

Trẻ nhỏ chưa cần một bộ chì quá chuyên nghiệp

Một hộp bút đẹp với hàng chục cấp độ rất hấp dẫn, nhưng chưa chắc giúp trẻ học tốt hơn.

Với trẻ khoảng 6–11 tuổi học mỹ thuật, dụng cụ nên được lựa chọn dựa trên nội dung từng bài. Ngoài bút chì, trẻ còn cần làm quen với chì màu, sáp, màu nước, màu poster và nhiều hình thức tạo hình khác.

Nếu đầu tư quá nhiều vào bộ chì chuyên nghiệp ngay từ đầu nhưng chương trình học chủ yếu là mỹ thuật sáng tạo, phần lớn số bút có thể không được sử dụng.

Vì sao trẻ cần học cách sử dụng bút chứ không chỉ chọn đúng loại bút?

Một cây bút tốt có thể giúp việc học thuận lợi hơn, nhưng không thể thay thế kỹ năng.

Hai bạn nhỏ sử dụng cùng một cây 2B vẫn có thể tạo ra những nét hoàn toàn khác nhau. Một bạn ấn quá mạnh khiến nét đen, cứng và hằn xuống giấy. Bạn khác biết điều chỉnh lực tay sẽ tạo được từ những đường rất nhẹ cho đến những vùng tương đối đậm mà không làm tổn thương bề mặt giấy.

Đó cũng là lý do trong quá trình dạy vẽ, trẻ cần được hướng dẫn cả cách cầm bút, góc nghiêng của bút, lực tay, cách dựng hình và cách tổ chức nét chì.

Khi đánh bóng, trẻ còn phải hiểu hướng nét nên đi như thế nào, khi nào cần chồng nét, khi nào cần giảm lực và làm sao tạo sự chuyển tiếp từ sáng sang tối. Những kỹ năng này ảnh hưởng đến bài vẽ nhiều hơn việc cây bút có giá cao hay thuộc thương hiệu nào.

Chọn dụng cụ phù hợp cho trẻ học vẽ tại Anh Vũ Art

Tại Anh Vũ Art, trẻ không được yêu cầu sử dụng thật nhiều dụng cụ chỉ để tạo cảm giác chuyên nghiệp. Bút, màu và chất liệu được lựa chọn dựa trên độ tuổi, khả năng của trẻ và nội dung của từng bài học.

Với những bài đầu tiên sử dụng bút chì, giáo viên hướng dẫn trẻ từ cách cầm bút, sử dụng lực tay đến cách quan sát và dựng hình. Khi trẻ đã làm chủ được những thao tác cơ bản, các kỹ thuật về sắc độ, hình khối và chất liệu mới được phát triển dần.

Điều quan trọng không phải là giáo viên vẽ thay để bài của trẻ đẹp hơn, mà là giúp trẻ hiểu mình đang nhìn thấy gì và biết cách thể hiện điều đó bằng chính khả năng của mình.

Nếu phụ huynh vẫn chưa biết nên mua bút chì vẽ loại nào hoặc cần chuẩn bị dụng cụ gì trước khi cho trẻ học, có thể trao đổi với Anh Vũ Art để được hướng dẫn theo độ tuổi và nội dung lớp học. Việc chuẩn bị đúng ngay từ đầu vừa tránh mua thừa dụng cụ, vừa giúp trẻ có trải nghiệm học vẽ thoải mái và phù hợp hơn.