Cách vẽ khối cầu có cảm giác tròn và chắc khối
Cách vẽ khối cầu không chỉ là vẽ một hình tròn
Vẽ khối cầu là một trong những bài tập cơ bản nhất khi bắt đầu học hình họa. Nhìn qua, bài vẽ có vẻ đơn giản vì hình dáng bên ngoài chỉ là một đường tròn. Tuy nhiên, để vẽ được một khối cầu có cảm giác thực sự tròn, có thể tích và nằm chắc trong không gian lại đòi hỏi người vẽ phải hiểu khá rõ về ánh sáng, sắc độ và cách chuyển diện.
Một hình tròn chỉ cho người xem biết giới hạn bên ngoài của vật thể. Muốn người xem cảm nhận được đó là một khối ba chiều, người vẽ phải sử dụng sáng tối để tạo ra cảm giác bề mặt đang cong dần từ phía nhận sáng sang phía khuất sáng.
Đây cũng là lý do bài tập khối cầu thường xuất hiện rất sớm trong quá trình học vẽ. Khi hiểu được cách vẽ khối cầu, người học sẽ dễ tiếp cận hơn với những vật thể có bề mặt cong như quả táo, bình gốm, đầu người hay các khối cơ trên cơ thể.
Hiểu cấu trúc của khối cầu trước khi bắt đầu vẽ
Khác với khối hộp, khối cầu không có cạnh hay mặt phẳng rõ ràng. Bề mặt của nó thay đổi hướng liên tục. Vì vậy, ánh sáng chiếu lên khối cũng thay đổi một cách mềm mại thay vì tạo thành những mảng sáng tối có ranh giới sắc nét.
Muốn vẽ đúng, trước tiên cần hình dung khối cầu như một vật thể ba chiều chứ không phải một hình tròn được tô đậm nhạt.
1. Đường bao của khối cầu
Khi nhìn chính diện, đường bao của khối cầu tạo thành một hình tròn. Đây là phần quyết định hình dáng chung của bài vẽ.
Tuy nhiên, không nên quá tập trung vào việc tạo ra một đường tròn hoàn hảo bằng một nét duy nhất. Trong quá trình dựng hình, nên sử dụng nhiều nét nhẹ, ngắn và linh hoạt để xác định dần chu vi của khối.
Nếu ngay từ đầu dùng một đường viền đậm và cứng, hình vẽ rất dễ bị cảm giác giống một hình tròn phẳng. Đường bao chỉ nên đóng vai trò xác định giới hạn của vật thể, còn cảm giác khối chủ yếu được tạo nên bởi sắc độ bên trong.
2. Bề mặt khối cầu luôn chuyển hướng
Điểm quan trọng nhất khi quan sát khối cầu là hiểu rằng bề mặt của nó liên tục quay khỏi nguồn sáng.
Phần hướng trực tiếp về phía nguồn sáng nhận nhiều ánh sáng nhất. Khi bề mặt bắt đầu cong sang hai bên, lượng ánh sáng nhận được giảm dần. Đến phần quay hẳn khỏi nguồn sáng, bề mặt đi vào vùng tối.
Vì sự thay đổi diễn ra liên tục nên sắc độ trên khối cầu cũng cần chuyển từ sáng sang tối một cách mềm mại.
Nếu chia khối thành những mảng sáng tối quá cứng, khối cầu sẽ mất đi cảm giác cong và có thể trông giống một vật thể nhiều mặt.
Xác định nguồn sáng trước khi lên sắc độ
Một trong những lỗi phổ biến khi học cách vẽ khối cầu là bắt đầu đánh bóng ngay khi vừa dựng xong hình. Người vẽ thấy chỗ nào tối thì tô, thấy chỗ nào sáng thì để trắng mà chưa thực sự xác định ánh sáng đang đi từ đâu tới.
Cách làm này có thể khiến từng vùng sắc độ nhìn riêng khá hợp lý nhưng tổng thể lại không thống nhất.
Trước khi lên đậm nhạt, nên xác định rõ vị trí nguồn sáng. Ví dụ, nếu ánh sáng đến từ phía trên bên trái thì phần trên trái của khối sẽ sáng hơn, trong khi phía dưới bên phải sẽ dần chuyển vào bóng tối.
Khi nguồn sáng đã rõ ràng, việc phân tích sắc độ sẽ trở nên dễ dàng hơn rất nhiều.
Các vùng sáng tối cơ bản trên khối cầu
Mặc dù sắc độ trên khối cầu chuyển tiếp liên tục, người học vẫn có thể chia chúng thành một số vùng lớn để dễ quan sát. Việc phân chia này không có nghĩa là vẽ thành từng mảng tách biệt mà nhằm giúp hiểu cơ chế ánh sáng trên bề mặt cong.
1. Vùng sáng và vùng trung gian
Phía khối cầu hướng về nguồn sáng thường là vùng sáng nhất. Trong vùng này có thể xuất hiện điểm sáng mạnh nhất, thường được gọi là điểm bắt sáng.
Điểm bắt sáng không nhất thiết phải là một chấm trắng rõ ràng. Độ mạnh của nó phụ thuộc vào chất liệu vật thể và điều kiện ánh sáng. Với khối thạch cao hoặc vật thể có bề mặt mờ, vùng sáng thường khá mềm.
Từ phần sáng nhất, bề mặt bắt đầu quay dần khỏi nguồn sáng. Sắc độ lúc này chuyển từ sáng sang những mức xám trung gian.
Đây là khu vực rất quan trọng đối với cảm giác tròn của khối cầu. Nếu chuyển sắc độ quá nhanh, khối sẽ bị gắt. Nếu mọi vùng đều nhạt như nhau, khối lại thiếu thể tích.
2. Vùng tối và lõi tối
Khi bề mặt quay đủ xa khỏi nguồn sáng, khối bắt đầu bước vào vùng tối.
Ở khu vực gần ranh giới giữa sáng và tối thường xuất hiện một dải tối tương đối rõ, thường được gọi là lõi tối. Đây không nhất thiết là phần tối nhất của toàn bộ bài vẽ, nhưng nó giúp người xem cảm nhận rất rõ sự thay đổi hướng của bề mặt.
Lõi tối cũng thường có xu hướng chạy theo độ cong của khối. Vì vậy, nếu quan sát kỹ, người học sẽ thấy sắc độ không đơn giản là một nửa sáng và một nửa tối.
3. Ánh sáng phản quang
Phía tối của khối cầu thường không tối đều.
Ánh sáng từ nguồn chính có thể chiếu xuống mặt bàn, sau đó phản xạ ngược trở lại phía dưới của khối. Vì vậy, sát mép phía tối đôi khi sẽ xuất hiện một vùng sáng nhẹ hơn lõi tối.
Đó là ánh sáng phản quang.
Khi vẽ, phản quang cần được giữ ở mức vừa phải. Một lỗi khá phổ biến là thấy vùng này sáng hơn rồi nâng nó lên quá nhiều, khiến phía tối gần như bị chia đôi.
Phản quang dù sáng hơn vùng lõi tối vẫn thuộc về phần tối của khối. Nó không thể sáng bằng khu vực trực tiếp nhận ánh sáng.
Cách dựng hình khối cầu đúng tỷ lệ
Trước khi nghĩ tới việc đánh bóng, cần dựng được một hình tròn tương đối cân đối. Nếu hình dáng ban đầu méo quá nhiều thì dù sắc độ tốt, khối cầu vẫn khó tạo được cảm giác tự nhiên.
Không nên cố vẽ một đường tròn hoàn chỉnh ngay từ nét đầu tiên. Hãy xác định chiều cao và chiều rộng lớn nhất của khối, sau đó tìm bốn điểm trên, dưới, trái và phải.
Từ những điểm này, dùng các nét nhẹ để nối dần thành đường cong.
Trong giai đoạn đầu, có thể hình dung khối cầu nằm trong một hình vuông tưởng tượng. Chiều ngang và chiều cao của hình tròn cần được so sánh thường xuyên để tránh tình trạng khối bị kéo dài theo một hướng.
Khi hình dáng đã tương đối ổn, mới nhẹ nhàng chỉnh lại đường bao.
Một nguyên tắc hữu ích là không nên làm đường viền quá đậm ngay từ đầu. Nét dựng cần đủ nhẹ để có thể sửa trong quá trình quan sát.
Cách vẽ khối cầu từ sáng đến tối
Sau khi đã có hình dáng và xác định được nguồn sáng, có thể bắt đầu xây dựng sắc độ. Đây là giai đoạn quyết định việc khối cầu có thực sự tròn hay chỉ giống một hình tròn được tô đậm nhạt.
1. Phân chia mảng sáng và mảng tối lớn
Trước khi đi vào những chuyển sắc nhỏ, hãy tìm ranh giới lớn giữa phần nhận sáng và phần khuất sáng.
Không cần kẻ một đường rõ ràng trên khối. Chỉ cần quan sát để biết khu vực nào thuộc về sáng, khu vực nào thuộc về tối.
Có thể phủ một lớp chì nhẹ lên toàn bộ phía tối. Cách làm này giúp bài vẽ sớm hình thành tương quan sáng tối thay vì sa vào những chi tiết nhỏ.
Ở giai đoạn này, chưa cần cố tạo chuyển sắc thật mượt. Điều quan trọng hơn là hai vùng lớn phải nằm đúng vị trí và đúng tương quan.
2. Tăng dần sắc độ ở lõi tối
Sau khi phần tối lớn đã được xác định, bắt đầu tăng đậm ở khu vực lõi tối.
Nên lên chì theo nhiều lớp mỏng thay vì cố đạt độ đậm ngay trong một lần. Mỗi lớp nét bổ sung thêm sắc độ và cho phép người vẽ kiểm soát hình khối tốt hơn.
Khi lên quá đậm từ đầu, việc sửa lại rất khó. Đồng thời sắc độ dễ bị bết, làm mất sự trong trẻo của bài hình họa.
Hướng nét cũng nên đi theo cảm giác cong của bề mặt. Khi nét chì ôm theo khối, cảm giác thể tích thường tự nhiên hơn so với việc đánh những đường thẳng cứng không liên quan đến hình dạng.
3. Chuyển sắc độ qua vùng trung gian
Vùng trung gian là nơi cần nhiều sự quan sát nhất.
Đây không phải một đường chuyển từ trắng sang đen, mà là hàng loạt cấp độ xám rất nhỏ. Bề mặt càng quay xa nguồn sáng, sắc độ càng tối dần.
Người mới thường mắc hai kiểu lỗi. Một là chuyển sáng tối quá đột ngột, khiến khối giống như bị chia thành hai nửa. Hai là miết chì quá nhiều để làm mượt khiến toàn bộ bề mặt trở nên đều và thiếu cấu trúc.
Một chuyển sắc tốt vẫn cần giữ được sự khác biệt rõ ràng giữa vùng sáng, trung gian và tối, nhưng các vùng kết nối với nhau tự nhiên.
Bóng đổ giúp khối cầu đứng chắc trên mặt phẳng
Nếu chỉ vẽ sáng tối trên bản thân khối mà bỏ qua bóng đổ, khối cầu dễ tạo cảm giác đang lơ lửng.
Bóng đổ giúp xác định vị trí của vật thể trong không gian và cho người xem biết mối quan hệ giữa khối, nguồn sáng và mặt sàn.
Hình dáng của bóng đổ phụ thuộc vào hướng ánh sáng. Khi nguồn sáng đến từ trên bên trái, bóng thường đổ xuống phía dưới bên phải.
Khu vực bóng sát chân khối thường tối và rõ hơn. Càng ra xa, mép bóng có thể mềm dần tùy vào độ lớn và khoảng cách của nguồn sáng.
Đặc biệt, vị trí khối cầu tiếp xúc với mặt sàn thường có một vùng tối khá mạnh. Đây là bóng tiếp xúc, giúp khối có cảm giác đặt chắc trên bề mặt.
Nếu phần này quá nhạt, khối dễ giống như đang nổi lên khỏi mặt sàn, không có sức nặng.
Muốn khối cầu tròn, không nên viền đậm toàn bộ đường bao
Một thói quen rất phổ biến của người mới học vẽ là sau khi đánh bóng xong sẽ tô đậm toàn bộ đường bao để khối “rõ” hơn.
Cách làm này thường gây tác dụng ngược.
Trong thực tế, đường viền của vật thể không tồn tại như một nét đen bao quanh. Ta nhìn thấy giới hạn vật thể chủ yếu nhờ sự khác biệt sắc độ giữa vật và nền.
Ở phía tối của khối, đường bao có thể rõ hơn. Nhưng ở phía sáng, nếu nền cũng sáng, ranh giới đôi khi rất mềm.
Vì vậy, nên xử lý độ đậm của đường bao dựa trên ánh sáng và nền xung quanh. Có chỗ rõ, có chỗ nhẹ, có chỗ gần như tan vào không gian.
Khi đường bao được xử lý linh hoạt, khối cầu sẽ tự nhiên và có cảm giác ba chiều hơn nhiều.
Đừng chỉ nhìn vào khối cầu, hãy so sánh với nền
Một bài hình họa không chỉ bao gồm vật thể. Khối cầu luôn tồn tại trong một không gian có nền và mặt phẳng phía dưới.
Nếu khối được vẽ tương đối đúng nhưng nền hoàn toàn trắng, người xem có thể khó cảm nhận được một số cạnh sáng của vật.
Ngược lại, khi nền được xử lý hợp lý, độ tương phản giữa khối và không gian xung quanh sẽ giúp hình dáng rõ hơn mà không cần dùng đường viền.
Chẳng hạn, ở phía sáng của khối cầu, có thể để nền tối hơn một chút để làm nổi hình. Ở phía tối, nếu nền quá đậm, cần kiểm soát để khối không bị chìm hoàn toàn vào phía sau.
Việc so sánh sắc độ giữa vật và nền là một kỹ năng rất quan trọng trong hình họa. Người học không nên chỉ tập trung vào một vùng nhỏ rồi hoàn thiện nó trước khi nhìn lại toàn bộ bài.
Những lỗi khiến khối cầu nhìn bị phẳng
Khi học cách vẽ khối cầu, nhiều người có thể dựng hình khá chính xác nhưng bài vẫn thiếu cảm giác tròn. Nguyên nhân thường không nằm ở đường tròn mà nằm ở cách xử lý ánh sáng.
1. Chia khối thành hai nửa sáng và tối
Nếu phần bên trái sáng hoàn toàn còn bên phải tối hoàn toàn, khối cầu sẽ có cảm giác giống một mặt phẳng được tô chuyển màu.
Bề mặt cầu cần có vùng trung gian đủ rộng để người xem cảm nhận quá trình bề mặt đang quay dần khỏi nguồn sáng.
Lõi tối cũng không nên biến thành một đường cứng chạy giữa khối.
2. Làm phản quang quá sáng
Phản quang giúp phía tối có chiều sâu, nhưng nếu làm quá mạnh, nó sẽ phá vỡ quan hệ sáng tối.
Một cách kiểm tra khá đơn giản là luôn nheo mắt nhìn mẫu và bài vẽ. Khi nheo mắt, các chi tiết nhỏ giảm đi và những mảng sắc độ lớn trở nên rõ hơn.
Nếu vùng phản quang nổi sáng gần bằng vùng nhận sáng chính, rất có thể nó đang quá mạnh.
3. Đánh chì đều trên toàn bộ bề mặt
Một khối cầu không tròn hơn chỉ vì chì được tán thật mịn.
Nếu toàn bộ bề mặt có cùng độ mềm và gần như không có sự thay đổi sắc độ rõ ràng, hình sẽ trở nên nhạt và thiếu khối.
Điều quan trọng là phải xây dựng được quan hệ giữa sáng nhất, tối nhất và những mức trung gian.
Độ mịn chỉ có ý nghĩa sau khi cấu trúc sáng tối đã đúng.
Cách đánh chì để bề mặt khối cầu mềm nhưng không bị bết
Đối với bài tập chì, nên xây dựng sắc độ bằng nhiều lớp nét mỏng.
Ở những lớp đầu, có thể sử dụng chì tương đối cứng để xác định mảng. Khi cần tăng độ sâu ở vùng tối, mới chuyển dần sang loại chì mềm hơn.
Không cần ấn mạnh bút để tạo màu đậm. Một sắc độ tốt thường được xây dựng từ nhiều lớp chì chồng lên nhau.
Hướng nét có thể thay đổi nhẹ giữa các lớp để giảm cảm giác sọc. Tuy nhiên, ở những khu vực cần nhấn cảm giác bề mặt cong, nét đi theo hướng vòng của khối thường đem lại hiệu quả tốt.
Cũng không nên quá phụ thuộc vào giấy hoặc que tán chì. Công cụ tán có thể tạo bề mặt mềm nhanh, nhưng nếu dùng quá nhiều, sắc độ rất dễ bị xám đục và mất cấu trúc nét.
Khả năng kiểm soát bút chì vẫn là kỹ năng quan trọng hơn.
Cách kiểm tra khối cầu đã thực sự có cảm giác tròn hay chưa
Trong quá trình vẽ, nên thường xuyên rời mắt khỏi những chi tiết nhỏ và nhìn toàn bộ bài.
Một cách rất hữu ích là đứng lùi lại vài bước. Khi nhìn từ xa, các nét chì riêng lẻ gần như biến mất và chỉ còn lại những mảng sáng tối chính.
Nếu lúc đó khối vẫn có cảm giác tròn, nghĩa là cấu trúc sắc độ đang hoạt động tốt.
Có thể nheo mắt để so sánh mẫu với bài vẽ. Việc này giúp nhận ra nhanh phần nào đang quá sáng, quá tối hoặc chuyển sắc chưa đúng.
Ngoài ra, hãy tự hỏi: ánh sáng đang đến từ đâu, vùng nào quay về phía nguồn sáng, vùng nào quay khỏi nó và bóng đổ có cùng logic với ánh sáng trên khối hay không.
Nếu tất cả những yếu tố này thống nhất với nhau, cảm giác ba chiều sẽ xuất hiện tự nhiên hơn mà không cần cố tình “làm tròn” bằng cách tán chì.
Luyện vẽ khối cầu để hiểu những hình thể phức tạp hơn
Bài tập khối cầu không chỉ nhằm luyện cách vẽ một vật thể hình tròn. Điều quan trọng hơn là học cách nhìn thấy sự thay đổi của ánh sáng trên một bề mặt cong. Khi kỹ năng này trở nên quen thuộc, người học sẽ nhận ra cùng một nguyên lý xuất hiện trong rất nhiều đối tượng khác.
Một quả táo có thể được hiểu gần với một khối cầu được biến dạng. Phần trán, gò má, đầu mũi hay cằm trên khuôn mặt cũng có nhiều bề mặt cong tương tự. Những khối cơ trên cơ thể người cũng nhận ánh sáng theo nguyên tắc gần giống như vậy.
Vì thế, khi luyện cách vẽ khối cầu, không nên chỉ cố sao chép sắc độ của một mẫu cụ thể. Hãy quan sát nguyên nhân tạo ra từng vùng sáng tối.
Khi hiểu vì sao một khu vực sáng, vì sao lõi tối xuất hiện và vì sao phía tối vẫn có phản quang, người học sẽ không còn phụ thuộc hoàn toàn vào việc chép mẫu. Khả năng phân tích hình khối cũng dần hình thành.
Một bài khối cầu tốt không nhất thiết phải vẽ giống như thật. Điều quan trọng hơn là hình đúng, ánh sáng hợp lý, sắc độ có quan hệ rõ ràng và người xem cảm nhận được khối đang chiếm một thể tích thực trong không gian.
Đó cũng chính là nền tảng để tiếp tục học các bài hình họa phức tạp hơn như khối trụ, khối đầu tượng, tĩnh vật và hình họa người.
